TÜRKÇE DERSLERİ

    NOKTA:

Bitmiş cümlelerin sonuna; saatlerde dakika ile saat arasına;tarihlerde gün, ay, yıl arasına; sıra bildiren -ncı, -nci ekinin yerine kullanılar.
    Örn: 14.05.2009'da saat 14.55'te televizyona çıkacağız. 

    VİRGÜL:

Cümlede özneden sonra; “genellikle de uzun cümlelerde kullanılır.”

    Örn: Eylül, buranın en güzel, en neşeli, en canlı ayıdır.

Bir düşünceyi kabul ya da reddetmek için kullanılan “EVET, HAYIR, YOK…” gibi sözcüklerden sonra:

    Örn:

-    Yok, ben bu işe karışmam.

-    Evet, senin dediğin doğruymuş.

Tamlama kurmuş görünüpü anlam kargaşası yaratan sözcükler arasına:

    Örn:

-    Küçük ağacın arkasına saklandı.

-    Küçük, ağacın arkasına saklandı.

Bağımlı sıralı cümleleri ayırmak için:

    Örn: İki günde bir, sırtına bir giysi geçiriyor, Galata’daki yazıhaneye damlıyor, orada oturuyor, çevresindekilere sorular soruyor, hesapları tartışıyor, bir çeşit denetleyici görevi yapıyordu.

    İKİ NOKTA:

Açıklamalardan önce kullanılır.İki noktadan sonra cümle geliyorsa büyük harfle başlanır.
    Örn: Şunu unutmayın:Emeksiz yemek olmaz. 

    NOKTALI VİRGÜL:

Bağımsız sıralı cümleler arasına:

    Örn:  At ölür meydan kalır; yiğit ölür şan kalır.

Birbirine bağlaçlarla (fakat, ancak, çünkü…) bağlanan cümlelerde bağlaçların önüne:

    Örn: Sizi hep koruyacağım; çünkü bana çok gereklisiniz.

Virgülle ayrılmış farklı tür ya da takımları ayırmada.

    Örn: Karadeniz kıyılarında en çok, çay, fandık, mısır; Akdeniz kıyılarında ise sebze, pamuk, ve narenciye üretimi yapılır.

    ÜÇ NOKTA:

Söylenmeyen, söylenmek istenmeyen sözcüklerin yerine:

    Örn: Aramızda ona, … adını vermiştik.

Bitmemeiş cümlelerin sonuna konur.
           Örn: Manavda  taptaze elmalar,portakallar ... 

    SIRA NOKTALAR:

Bir alıntıda alıntıya alınmamış sözcüklerin bulunduğunu göstermek için.

Herhangi bir nedenle yazılmak istenmeyen sözcüklerin bir bölümü yerine:

    Örn: K……. bu olaydan dersini almıştı.

    SORU İŞARETİ:
Soru cümlelerinden sonra kullanılır.
        Örn: Yarın buraya gelecek misin?

    ÜNLEM İŞARETİ:
Ünlem cümlelerinden sonra kullanılır.
        Örn: Eyvah, yemeği ocakta unuttum!

    TIRNAK İŞARETİ:
Başkalarının sözlerinin başına ve sonuna konur.
        Örn: Dedem hep şöyle derdi : "Emeksiz yemek olmaz."

    KESME İŞARETİ:

Özel adlardan sonra konur.

    Örn: Ahmet'e ne zman tanışacağız?

                Bana Gül’den haber var.

    KISA ÇİZGİ:

Kavramlar arasında, başlangıç, sonuç ve ortaklık bildirmek için:

    Örn:

                Türkçe, Ural – Altay dilleri arasındadır.

                2005 – 2006 öğretim yılı başladı.

    UZUN ÇİZGİ:

Konuşma çizgisi de denir.

Yazıda konuşan kişinin konuşmasının başına konur.

    – Eee, daha daha nasılsın?

    AYRAÇ (PARANTEZ):

Cümle kuruluşla ilgili olmayıp, cümlenin ya da içindeki sözcüğün anlamını açıkyalıcı özellikteki arasözler, sözcükler parantez içinde gösterilir.

    Örn:

                Vatanı, (güzellik yönündün) cennete benzetmiştir.

                Bu durumu Çardaklı (Çankırı) her haliyle yansıtıyor.

İSİMLER, ADLAR

-mek,mak alamayan

-duygu ve düşüncelerin adı.

-varlıkları ve kavramları karşılar.    

1. VARLIKLARA VERİLİŞLERİNE GÖRE:

a.ÖZEL AD:

               -tek,benzeri olmayan, bir tek varlığa ad olan

               -baş harfleri büyük yazılır.

               Örn:Peyami, Türkiye, Türkler, Edirne ,Pamuk, Çile, Türk Dil Kurumu …

b.CİNS AD:

               -benzerleri olan

               -aynı türden olan

               -ortak olan

               -dilin temel kavramları olan

                               örn:baş,baba,kedi,kaşık …

UYARI:Tür adları özel ad olabilir.Cümledeki kullanılışına bağlı.

                               Örn:Kaya ile kayalara tırmandık.

UYARI:Coğrafi ise ‘dünya,güneş,ay’ özel ad olarak yazılır.

                               Örn:Dünya Ay’la birlikte Güneşin çevresinde döner.

2. OLUŞLARINA (MADDELERİNE) GÖRE:

a.SOMUT:

               -duyu organlarımızla algılayabildiğimiz

                               örn:insan,ev,hava,ada,Ankara,Orhan …

b.SOYUT:

               -duyu organlarımızla algılayamadığımız

                               örn:üzüntü,sevgi.aşk,Allah,melek,yüreklilik,saygı,inat …

c.YANSIMA:

               -doğadaki varlıkların çıkardıkları seslerdir.

                               Örn:çat,pat,küt,fıs,cız,vız …

3.SAYILARINA GÖRE:

TEKİL:

               -tek,bir varlığı karşılayan

                               örn:ev,taş,kir,insan…

ÇOĞUL:

               -birden çık varlığı karşılayan

               -‘-ler,lar’ ekleriyle çoğul yapılır

                               örn:evler,taşlar,kirler,insanlar …

TOPLULUK:

               -’ler,lar’ çıoğul eklerini almamalarına karşın anlamca çoğul olanlardır.

                               Örn:-Yarın seçmen seçimini yapacak.

                                        -Asker sınırları bekliyor.

                                        -Dağ dağa kavuşmaz,insan insana kavuşur.

4.ADLARDA KÜÇÜLTME:(-CİK,-CIK)

-Küçük sözcüğünün yerine kullanılır.

               Örn:-küçük adam>adamcık

                       -küçük çocuk>çocukcağız

                       -küçük tepe>tepecik

BİRLEŞİK AD:

İki adın değişik yollarla birleşmesi

    Örn:

                Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş, cumartesi, Yeşilırmak, başçavuş, önayak, akbaba vb


 İSİM TAMLAMALARI – AD TAMLAMALARI

Aralarında anlam ilişkisi bulunan adların oluşturduğu söz öbeği.

Bir adın bir başka adı anlam bakımından tamamlaması

Ad takımı olarak da bilinir.

Tamlayan 1. sözcük, tamlanan 2. sözcüktür.

Tamlayan tamlananın anlamını bütünler, tamamlar.

    Örn:

                Su çanağı: çanak ve su arasında belli bir anlam ilişkisi vardır.

                 a     a

                Kapının kolu: kapı ve kol arasında belli bir anlam ilişkisi vardır.

                     a         a

En az iki addan oluşur.

Baştaki ad veya adlar tamlayan, sondaki ad veya adlar tamlanan

    Örn:

                Okul          müdürü

              Tamlayan   Tamlanan

                Devlet  memurunun     okul    müdürü

                t.yan         t.nan            t.yan    t.nan

                       t.yan                           t.nan

    BELİRTİLİ İSİM TAMLAMASI:

Tamlayan “-ın” ilgi ekini (tamlayan) , tamlanan “–ı” 3.tekil kişi iyelik ekini (tamlanan) alır.

Tamlananın tamlayana kesin aitliği söz konusudur.

Belirlilik vardır.

    Örn:

                Sınıf-ın kapı-s-ı

                Arkadaşın-ın kitap-ı

                Köylü-n-ün mallar-ı

NOT: Belirtili isim tamlamasının unsurları (tamlayan-tamlanan)  yer değiştirebilir.

Örnek: Özlemini duydum hep, İstanbul'un.

    BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI:

Belirtme anlamı bir genellik kazanır

Tamlayan belirli değildir. Kesin olmayacak biçimde genel bir aitlik anlamı

Anlam sınırı çok geniştir.

İsmin neyden yapıldığını ve ne işe yaradığını belirtir.
   Örn:

                Sokak kapı-s-ı (hangi sokak)

                Ev terlik-i (hangi ev)

                Okul müdür-ü (hangi okul)

                Çam ağaç-ı (hangi çam)

    TAKISIZ İSİM TAMLAMASI:

Tamlayan ve tamlananın ek almamış durumu

Eksiz tamlama

Tamlayan tamlananın neden yapıldığını, neye benzediğini belirtir.

Tamlayanda hammadde özelliği aranır.
    Örn:

                Yün eldiven, dev adam…

    ZİNCİRLEME İSİM TAMLAMASI:

Tamlayanı veya tamlananı ad tamlaması olan ad tamlaması

    Örn:

                Bahçe kapısının  gıcırtısı

                   a         a                a

                       t.yan                  t.nan

                kardeşinin  ders kitabı

                       a            a       a

                    t.yan          t.nan

Uyarı: bazı cümlelerde ve özellikle şiirlerde tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.

    Örn:

                Sakarya saf çocuğu masum Anadolu’nun

                Divanesi kaldık Allah yolunun

Uyarı: tamlamalarda araya sözcük girebilir

    Örn:

                Küçüğün minik elleri

                Afrika’nın balta girmemiş ormanları

UYARI: Belirtili ve zincirleme ad tamlamalarında tamlayanla tamlanan arasına sözcük girebilir; ancak takısız ve belirtisiz ad tamlamalarında araya sözcük giremez.

    Örn:

                Afrika’nın balta girmemiş ormanları.

                Adamın hiç eksilmeyen saygısı.

BASİT, TÜREMİŞ, BİRLEŞİK SÖZCÜKLER İLE İLGİLİ KONU ANLATIM

Basit, türemiş, bileşik sözcüklerinin ortaya çıkmasının nedeni anlatma endişesidir.

    BASİT (YALIN) (KÖK)

Yapım eki almamış olan sözcükler

Uyarı: çekim ekleri yeni sözcükler yapmadıkları için basit sözcükler çekim eki alsalar da kök durumundadırlar.

    Örn:

                Ses          ,     ses – i – miz - i

                    a (kök)          a  ç.e    ç.e.   ç.e

yer, gök, su v.b. (basit ad)

güzel



, sert v.b.  (basit sıfat)

dal-,gör- v.b.     (yalın eylem)

Uyarı: “ikili kök / ortak kök”, hem ad kökü hem de eylem kökü olarak kullanılabilen köklerdir:

    Örn:

                “boya” ad kökü olduğu gibi “boya-” eylem köküdür.

                “acı” ad kökü olduğu gibi “acı-” eylem köküdür.

                Sabahtan beri dolaşmaktan ayaklarım ağrıdı.

                Gençler köy meydanında neşeyle güreşti.

    Açıkta kalan süt ekşimişti.

                Koca evi, bir günde boyadılar.

Ancak, hem isim hem de fiil olarak kullanılan “yaz, yüz, yol” gibi sözcükler ikili kök değil “sesteş” tir.

    TÜREMİŞ (GÖVDE)

Yapım eki almış sözcük

Yapım eki olarak yeni anlam kazanmış sözcük

Gövde kökle ilgili; ancak karışladığı varlık yönünden farklıdır.

    Örn:

                Uyku,boşluk, kalemlik, yolcu …(türemiş ad)

                Olgunlaş-, oyna-, gülüş-  …   (türemiş eylem)

                Yaylı, sulu, …          (türemiş sıfat)

    BİRLEŞİK

Birden çok sözcüğün aralarına bir ek veya sözcük germeyecek biçimde birleşmesi

Anlamca değişikliğe uğrarlar.

    Örn:

                Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş, cumartesi, Yeşilırmak, (birleşik ad)

                Açıkgöz, vurdumduymaz, uzun boylu adam, geniş bahçeli ev, boyu uzun adam (birleşik sıfat)

                Konuşabilir, gelivermiş, bakakaldı, öleyazdım, yardım edelim, hasta olursun, gözden geçir, baş vurmuş (birleşik eylem)

Kaynak: bilgiyelpazesi.blogcu.com

SÖZCÜĞÜN YAPISI, KELİMEDE YAPI İLE İLGİLİ KONU ANLATIM (EK, KÖK, GÖVDE)

    KÖK:

Kök, bir sözcüktür ve bir heceden veya birden çok heceden oluşabilir.

Sözcüğün anlamlı en küçük parçası.

Bölünemez.

Türetme ekini almamıştır.örn: var-ım,yok-um

Kapatarak bulunur.

Normal kullanım: Kök+ek

    örn:

                yap-ım, çek-im

Kökler genel olarak ikiye ayrılır:

    a) Ad (ad soylu) kökleri:

                ad, sıfat, zamir, edat , bağlaç, ünlem olan sözcüklerin kökleridir.

    Örn:

                Dağ, güzel, hemen, ben, ile, evet…

    b) Eylem (fiil) kökleri:

                iş, oluş, hareket bildiren sözcük kökleridir.

    Örn:

                At-, yaz-, sor- , oku-…

    GÖVDE:

Kök+yapım eki=gövde

Kökle gövde anlamca birbiriyle ilişkili ancak karşıladıkları kavramlar,varlıklar değişiktir.

    Örn:

                var-lık-lı, yok-luk, yok-sul-luk

                Ben adamı böyle yoklarım.

                Yoklarım var olur mu?

    EK:

Kök veya gövdelere gelerek ya yeni bir sözcük türetirler ya da sözcüğün cümle içindeki işlerliğini artırırlar.

Ekler tek başlarına bir anlam taşımaz ve kullanılmaz.

Yeni sözcükler yapan YAPIM ekleri.

Sözcüğe işlerlik katan ÇEKİM ekleri.

    ÇEKİM EKLERİ:

Eklenince cümle içindeki diğer sözcüklerle ilişkiye sokar.

Sözcüklerin cümle içinde kullanılmalarını sağlar.

Anlam değişmez.

Sözcüğe işlerlik kazandırır.

Türü değişmez.

Sözcüğün cümledeki görevini belirler.

Dışarıdaki sözcüğü cümleye çeker.

                İSİM ÇEKİM EKLERİ:

(ADLAR KONUSU İÇİNDE GENİŞ BİR BİÇİMDE İŞLENECEK)

Adların sonlarına gelerek diğer sözcüklere bağlarlar.

Cümle içindeki durumlarını belirten

Adlara cümlede görev veren veya anlamını türlü yönlerden belirginleştiren

Yeni adlar türetmeyen eklerdir.

    Örn:

                Sıra  -  lar,  masa – ya,

                FİİL ÇEKİM EKLERİ:

(EYLEMLER KONUSU İÇİNDE GENİŞ BİR BİÇİMDE İŞLENECEK)

Eylemlere gelen çekim ekleridir.

Eylemden yeni bir eylem türetmezler.

Eylemlere gelen zaman, dilek ve kişi ekleridir.

    Örn:

                Yarın gel  -     ecek        -     im

                                     zaman eki      kişi eki

                Gel           -    meli         -     ler

                                    zaman eki       kişi eki

    YAPIM EKLERİ:

Sözcüğün anlamını, kimi kez de türünü değiştirirler.

Eklenince yeni sözcükler türetir.

Yeni adlar,eylemler.

Anlam değişikliği.

Tür değişikliği.

                ADDAN AD

    -Ad kökünden veya gövdesinden yeni adlar türetir.

    -Addan ad türetir.

                Örn:baş-lık-lı,Türk-çe,eş-siz …

                          a    a   a    a      a  a   a

                        Göz-de öğrenci.

                ADDAN EYLEM

    -Ad kökünden veya gövdesinden eylemler türetir.

                Örn:oyun-a,taş-la,yeşil-er …

                            a    e  a    e    a     e

                EYLEMDEN EYLEM

    -Eylem kök veya gövdelerinden eylemler türetir.

                Örn:gül-üş,gül-üş-me,kov-ala …

                               e    e   e    e    e     e     e

                EYLEMDEN AD

    Eylem kök veya gövdelerinden adlar türetir.

                örn:dur-ak,ağla-mak,yor-gun-luk

                         e    a     e      a      e     a    a

                        Kaz-ı çalışmaları.

    TÜREMİŞ (GÖVDE)

Yapım eki almış sözcük

Yapım eki olarak yeni anlam kazanmış sözcük

Gövde kökle ilgili; ancak karışladığı varlık yönünden farklıdır.

    Örn:

                Uyku,boşluk, kalemlik, yolcu …(türemiş ad)

                Olgunlaş-, oyna-, gülüş-  …   (türemiş eylem)

                Yaylı, sulu, …          (türemiş sıfat)